Son yıllarda beslenme alışkanlıklarına yönelik farkındalığın artmasıyla birlikte gluten ve gluten içeren besinler hakkında yapılan araştırmalar da çoğalmıştır. Gluten hassasiyeti, glutenle ilişkili durumlar arasında sıklıkla gündeme gelen konulardan biridir. Ancak gluten hassasiyeti; çölyak hastalığı ve buğday alerjisinden farklı olarak değerlendirilmektedir.¹
Gluten tüketimi sonrasında çeşitli sindirim veya genel rahatsızlık belirtileri yaşayan bireylerin kendi kendilerine tanı koymak yerine sağlık profesyonellerine başvurmaları önemlidir. Çünkü benzer belirtiler farklı sağlık durumlarıyla da ilişkili olabilir.²
Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda doğal olarak bulunan bir protein grubudur. Hamurun elastik yapısını oluşturmasına katkı sağlayan gluten, ekmek, makarna, unlu mamuller ve çeşitli işlenmiş gıdalarda bulunabilir.³
Gluten içeren yaygın besinler arasında:
Ekmek
Makarna
Bulgur
Kek ve kurabiyeler
Simit
Krakerler
Bazı hazır soslar ve işlenmiş ürünler
yer almaktadır.³
Gluten hassasiyeti, bilimsel literatürde genellikle "Çölyak Dışı Gluten Hassasiyeti" (Non Celiac Gluten Sensitivity, NCGS) olarak adlandırılır. Bu durum, gluten içeren besinlerin tüketilmesinden sonra çeşitli belirtiler yaşanmasına rağmen çölyak hastalığı veya buğday alerjisinin bulunmadığı durumları tanımlamak için kullanılmaktadır.¹ ⁴
Araştırmalar devam etmekle birlikte, gluten hassasiyetinin kesin mekanizması henüz tam olarak açıklanabilmiş değildir. Bazı bilimsel çalışmalar, belirtilerin yalnızca glutenden değil, buğdayda bulunan farklı bileşenlerden de kaynaklanabileceğini değerlendirmektedir.¹ ⁵
Gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bu belirtiler yalnızca gluten hassasiyetine özgü değildir ve farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir.¹
Sıklıkla bildirilen belirtiler arasında:
Şişkinlik hissi
Gaz oluşumu
Karın rahatsızlığı
İshal veya kabızlık gibi bağırsak alışkanlıklarında değişiklikler
Yorgunluk hissi
Baş ağrısı
Konsantrasyon güçlüğü
Genel rahatsızlık hissi
yer alabilmektedir.¹ ²
Belirtilerin değerlendirilmesi ve altta yatan nedenlerin belirlenmesi için uzman görüşü alınması önemlidir.
Hayır. Gluten hassasiyeti, çölyak hastalığı ve buğday alerjisi birbirinden farklı durumlardır.⁴
Çölyak hastalığı, gluten tüketiminin bağışıklık sistemi aracılığıyla ince bağırsağı etkilediği otoimmün bir hastalıktır. Tanısı belirli testler ve tıbbi değerlendirmelerle konulmaktadır.⁶
Buğday alerjisi ise bağışıklık sisteminin buğday proteinlerine karşı geliştirdiği alerjik reaksiyonlarla ilişkilidir.⁷
Gluten hassasiyetinde ise çölyak hastalığına özgü bağırsak hasarı veya buğday alerjisine ait bulgular görülmez. Bu nedenle doğru değerlendirme için ayırıcı tanı önem taşımaktadır.¹ ⁴
Gluten hassasiyetinin kesin nedeni henüz net olarak bilinmemektedir. Güncel çalışmalar, bazı bireylerde gluten dışında buğdayın içerdiği farklı bileşenlerin de belirtilerle ilişkili olabileceğini göstermektedir.¹ ⁵
Araştırmacılar ayrıca:
Bağırsak mikrobiyotası
Beslenme alışkanlıkları
Yaşam tarzı faktörleri
Sindirim sistemiyle ilişkili bireysel farklılıklar
üzerinde çalışmalarını sürdürmektedir.⁵
Gluten doğal olarak şu tahıllarda bulunur:
Buğday
Arpa
Çavdar
Bu tahıllardan üretilen birçok ürün de gluten içerir:
Ekmek çeşitleri
Makarna
Bulgur
Kek ve kurabiyeler
Kahvaltılık gevreklerin bazı türleri
Bazı hazır çorbalar ve soslar
Bu nedenle ürün etiketlerinin dikkatle incelenmesi faydalı olabilir.³
Gluten hassasiyeti veya çölyak hastalığı nedeniyle gluten tüketiminden kaçınan kişiler için yalnızca ekmek ve makarna gibi ürünler değil, bazı baharat karışımları da dikkat edilmesi gereken ürünler arasında yer alabilir.
Baharatlar doğal olarak gluten içermez. Ancak üretim, paketleme veya depolama süreçlerinde gluten içeren ürünlerle aynı ortamda işlenmeleri durumunda çapraz bulaş riski oluşabilir. Bu nedenle özellikle baharat karışımları, hazır çeşniler ve soslarda içerik bilgisinin kontrol edilmesi önerilmektedir.³
Doğal olarak gluten içermeyen besinlerden bazıları şunlardır:
Pirinç
Mısır
Karabuğday
Kinoa
Patates
Sebzeler
Meyveler
Baklagiller
Et, balık ve yumurta
Bu besinler dengeli ve çeşitli bir beslenme planının parçası olarak değerlendirilebilir.³
Gluten hassasiyeti şüphesi bulunan kişilerde yalnızca tek bir besine odaklanmak yerine genel beslenme düzeninin değerlendirilmesi önemlidir.
Beslenmede:
Sebze ve meyvelere yer vermek
Yeterli sıvı tüketmek
Lif içeren besinleri tercih etmek
Çeşitli besin gruplarını tüketmek
Düzenli öğün alışkanlıkları oluşturmak
dengeli yaşam yaklaşımının parçaları arasında yer alabilir.⁸
Gluten hassasiyeti, gluten içeren besinlerin tüketilmesi sonrasında çeşitli belirtilerle ilişkilendirilen ve çölyak hastalığı ile buğday alerjisinden farklı değerlendirilen bir durumdur. Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir.
Bu nedenle glutenle ilişkili rahatsızlık hisseden bireylerin kendi kendilerine tanı koymak yerine uzman görüşüne başvurmaları önemlidir. Dengeli beslenme, çeşitli besin gruplarına yer verme ve bilinçli beslenme alışkanlıkları, genel yaşam kalitesini destekleyen temel yaklaşımlar arasında yer almaktadır.
[1] Harvard Health Publishing. Non-celiac Gluten Sensitivity.
https://www.health.harvard.edu/digestive-health/non-celiac-gluten-sensitivity
[2] Beyond Celiac. Symptoms of Non-Celiac Gluten Sensitivity.
https://www.beyondceliac.org/celiac-disease/related-conditions/ncgs/symptoms/
[3] Harvard T.H. Chan School of Public Health. Gluten: A Benefit or Harm to the Body?
https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/gluten/
[4] Beyond Celiac. Gluten Intolerance.
https://www.beyondceliac.org/gluten-intolerance/
[5] Harvard Health Publishing. Considering a Gluten-Free Diet.
https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/considering-a-gluten-free-diet
[6] NHS. Coeliac Disease.
https://www.nhs.uk/conditions/coeliac-disease/
[7] American College of Allergy, Asthma & Immunology (ACAAI). Wheat Allergy.
https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/wheat-allergy/
[8] Harvard T.H. Chan School of Public Health. Healthy Eating Plate.
https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/healthy-eating-plate/
